Στις δημόσιες συζητήσεις γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη επανέρχεται συχνά η ιδέα ότι οι αλγοριθμικές τεχνικές μπορούν, ακόμη και πρέπει, να προσφέρουν απαντήσεις σε ερωτήματα που ως τώρα θεωρούσαμε αμιγώς ανθρώπινα. Στο επίκεντρο βρίσκεται η αγωνία για τον θάνατο, η επιθυμία για έλεγχο του αγνώστου και η βαθιά ανθρώπινη ανάγκη για βεβαιότητα. Ωστόσο οι εξελίξεις δείχνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο υποστήριξης, αλλά δεν μπορεί να μετατραπεί σε προφήτη του μέλλοντος ούτε σε υποκατάστατο της ανθρώπινης κρίσης.
Τα τελευταία χρόνια δεν λείπουν περιστατικά που αποκαλύπτουν τη σκοτεινή πλευρά αυτής της προσδοκίας. Η περίπτωση του Βέλγου άνδρα που, σύμφωνα με δημοσιεύματα, οδηγήθηκε στην αυτοχειρία έπειτα από συνομιλία με chatbot, ή η προγραμματική συζήτηση στην Ολλανδία σχετικά με το αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποστηρίξει αποφάσεις για ιατρικώς υποβοηθούμενο θάνατο, δείχνουν πόσο γρήγορα μπορεί να θολώσει το όριο μεταξύ βοήθειας και επικίνδυνης παρερμηνείας.
Σε επιστημονικά περιβάλλοντα, η αναζήτηση αλγοριθμικών απαντήσεων σε υπαρξιακά ερωτήματα δεν είναι λιγότερο έντονη. Μια καθηγήτρια πανεπιστημίου ρώτησε αν είναι εφικτό να υπολογιστεί ο «ιδανικός χρόνος» για να τερματίσει κάποιος τη ζωή του, όχι από απελπισία, αλλά από φόβο ότι μια μελλοντική γνωστική έκπτωση δεν θα της επιτρέψει να λάβει συνειδητές αποφάσεις. Το ερώτημα αυτό αποκαλύπτει μια νέα μορφή άγχους, όπου η αβεβαιότητα της ανθρώπινης κατάστασης γίνεται αντικείμενο τεχνολογικής ελπίδας.
Η αλήθεια όμως είναι ότι, παρά την εντυπωσιακή τους εξέλιξη, οι αλγόριθμοι δεν μπορούν να προσφέρουν ατομική βεβαιότητα για τον θάνατο ούτε για την πορεία μιας ασθένειας. Μπορούν να αναγνωρίσουν μοτίβα σε μεγάλες ομάδες πληθυσμού, όχι όμως να προβλέψουν την τύχη ενός μοναδικού ανθρώπου. Ο κόσμος είναι γεμάτος απρόβλεπτες μεταβλητές, τυχαίες συναντήσεις, αναπάντεχα ατυχήματα και ιατρικές ανατροπές. Ακόμη σημαντικότερο, η ίδια η επιστημονική γνώση μεταβάλλεται. Ασθένειες που κάποτε θεωρούνταν θανατηφόρες αντιμετωπίζονται πλέον επιτυχώς χάρη σε νέες θεραπείες, όπως αποδεικνύει χαρακτηριστικά η εντυπωσιακή αύξηση του προσδόκιμου ζωής για την κυστική ίνωση τα τελευταία χρόνια.
Το παράδοξο είναι ότι όσο περισσότερο προσπαθούμε να εξαλείψουμε την αβεβαιότητα μέσω της τεχνητής νοημοσύνης, τόσο συχνότερα οδηγούμαστε σε χειρότερες αποφάσεις. Ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι η υπερπληροφόρηση μας κάνει να αισθανόμαστε λιγότερη αυτοπεποίθηση, ενώ οι προβλέψεις αρνητικών εκβάσεων μπορεί να λειτουργήσουν παραλυτικά, στερώντας μας την ικανότητα να επιλέξουμε ενεργά. Η αβεβαιότητα, αντίθετα, ενέχει έναν χώρο ελπίδας, επιτρέπει το όραμα ενός διαφορετικού μέλλοντος.
Υπάρχουν, βέβαια, πλαίσια όπου η τεχνητή νοημοσύνη αποδεικνύεται εξαιρετικά χρήσιμη. Συστήματα αυτοματισμού που προλαμβάνουν αεροπορικές συγκρούσεις ή απλοί αλγόριθμοι προτάσεων για ψυχαγωγικό περιεχόμενο μπορούν να διευκολύνουν την καθημερινότητα χωρίς να διακυβεύουν ουσιώδεις ανθρώπινες επιλογές. Το πρόβλημα ανακύπτει όταν, από βοηθητικό μηχανισμό, η τεχνητή νοημοσύνη αποκτά τον ρόλο αυθεντίας, υπονοώντας ότι μπορεί να αντικαταστήσει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης κρίσης. Οι αλγόριθμοι δεν διαθέτουν αντίληψη, συναίσθηση ή ηθικό πλαίσιο. Δεν μπορούν να αποτιμήσουν την αξία μιας στιγμής, μιας σχέσης, μιας αμφιβολίας.
Το συμπέρασμα είναι ξεκάθαρο. Η αβεβαιότητα, όσο και αν μας φοβίζει, αποτελεί εγγενές στοιχείο της ανθρώπινης εμπειρίας. Οι γιατροί το γνωρίζουν καλά, καθώς συχνά αναγκάζονται να λαμβάνουν αποφάσεις χωρίς πλήρη γνώση των αποτελεσμάτων. Το ίδιο καλούμαστε να πράξουμε και εμείς. Καμία τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να μας απαλλάξει από την ευθύνη των μεγάλων επιλογών της ζωής ούτε να μας προσφέρει εγγυήσεις για την πορεία του μέλλοντος.
Ο Rilke είχε γράψει ότι πρέπει να μάθουμε «να αγαπάμε τις ίδιες τις ερωτήσεις», ακόμη και όταν δεν διαθέτουν σαφείς απαντήσεις. Το να μη γνωρίζουμε πόσο θα ζήσουμε, αν ένας δεσμός θα αντέξει ή πού θα μας οδηγήσει μια επιλογή αποτελεί μέρος της ανθρώπινης ουσίας. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα. Και ίσως δεν πρέπει καν να της το ζητήσουμε.
Σε έναν κόσμο που αναζητά αδιάκοπα προβλέψιμες λύσεις, το πιο ανθρώπινο βήμα μπορεί να είναι η αποδοχή ότι τα πιο κρίσιμα μονοπάτια της ζωής παραμένουν ανοιχτά, απρόβλεπτα και δικά μας να τα χαράξουμε.
Επιμέλεια κειμένου: Βίκυ Μπαφατάκη
