από τη Βίκυ Μπαφατάκη
Μέσα Δεκέμβρη του 2024 στην καρδιά της Κατάνιας, ανάμεσα σε ηφαιστειακές εκρήξεις συναισθημάτων και πολιτισμού, η Σικελική γη υποδέχτηκε το Βραβείο Nuccio Costa. Ένα φεστιβάλ πολυσχιδές, με πάνελ για την περιβαλλοντική ηθική όπου και συμμετείχα, με καλλιτεχνικές δράσεις, με masterclass από τον οσκαρικό σκηνοθέτη και σεναριογράφο Paul Haggis, με workshops για τον κινηματογράφο από την καλλιτεχνική διευθύντρια του Φεστιβάλ κινηματογράφου Drita Rossi…
Κι εκεί, μέσα στη Σικελική γη που αναπνέει Ελλάδα, εκεί όπου οι πρόγονοί μου αποίκισαν… φέρνοντας τη γλώσσα, τον ρυθμό, τη φιλοσοφία και τον στοχασμό τους, άκουσα μια φωνή που τραγουδούσε στη σικελική διάλεκτο σε λάτιν ρυθμό, σαν να ενώνονταν μέσα του όλα τα ρεύματα της Μεσογείου και όχι μόνο… Μια φωνή καθαρή, μια ιδιότυπη παρουσία που δε ζητούσε να ξεχωρίσει, κι όμως δεν γινόταν να μην την ξεχωρίσεις. Ήταν ο Emanuele Pavano ή EMAN. Τότε δεν συστηθήκαμε… αλλά έξι μήνες μετά τον συνάντησα στο Roccaraso της Ιταλίας, στο Ami Corti Film Festival, ανάμεσα σε σκηνοθέτες, σεναριογράφους, ηθοποιούς, ακαδημαϊκούς και καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο. Tο βλέμμα του καθαρό, ήσυχο και χαμογελαστό, και πάνω απ’ όλα η μουσική του που δεν προσποιείται. Δεν ακολουθεί. Επινοεί, κι εκείνος ως τραγουδοποιός μένει αυθεντικός, χτίζει την τέχνη του με τα υλικά του εαυτού του. Γι’ αυτό και ξεχώρισε. Στο Roccaraso βραβεύτηκε ως Καλύτερος Τραγουδιστής και Συνθέτης του 2025.
Ο Emmanuel δεν είναι μόνο ένας τραγουδοποιός. Είναι φωνή της σικελικήης γης και θάλασσας. Είναι μια ζώσα γλώσσα. Είναι ποίηση που έγινε τραγούδι χωρίς να χάσει τη σιωπή της. Επιλέγει συνειδητά να παραμείνει στη Σικελία, να γράφει και να τραγουδά στη μητρική του γλώσσα, να υφαίνει το σικελικό ιδίωμα με το λάτιν συναίσθημα, να συνομιλεί με το αραβικό και ισπανικό παρελθόν, να επιστρέφει ξανά και ξανά στη δική του Ιθάκη.
Η μουσική του δεν επιδιώκει να εντυπωσιάσει – επιθυμεί να υπάρχει. Και υπάρχει, όπως η ηφαιστειακή στάχτη της γης του που κυριεύει την πέτρα. Όπως η θάλασσα στην ψυχή του νησιού. Όπως ο μύθος που δεν διαψεύδεται, αλλά ανασαίνει σε κάθε στίχο, σε κάθε νότα, σε κάθε ανάσα. Αυτός είναι ο Emanuele Pavano.
Κι αυτή είναι η συνάντησή μας…
Προσωπική και Καλλιτεχνική Ταυτότητα
Emmanuel, γεννήθηκες και ζεις στις Συρακούσες, μια πόλη με έντονα ελληνικό παρελθόν. Πώς έχει επηρεάσει αυτό την ταυτότητά σου ως καλλιτέχνη;
Μεγάλωσα σε ένα μικρό μεσαιωνικό χωριό, μια κωμόπολη με περίπου τρεις χιλιάδες κατοίκους, χτισμένη στα χίλια μέτρα υψόμετρο. Το όνομά της είναι Buccheri και βρίσκεται στην επαρχία των Συρακουσών. Η εφηβεία μου εκεί επηρέασε βαθιά τη διαμόρφωσή μου ως καλλιτέχνη.
Τα μικρά χωριά προσφέρουν πάντα πολύ λίγα – ιδιαίτερα σε ανθρώπους που, όπως εγώ, ένιωσαν από νωρίς μέσα τους τη φλόγα της τέχνης. Μπορώ όμως να πω με βεβαιότητα πως το να μεγαλώνω σε έναν τόπο με ελάχιστες ευκαιρίες υπήρξε ταυτόχρονα σταυρός και ευλογία. Η εσωτερική μου πορεία – τόσο ως καλλιτέχνη όσο και ως ανθρώπου – χτίστηκε πάνω στη βαθιά αντίθεση ανάμεσα σε όσα ήθελα και μπορούσα να κάνω, και σε όσα πραγματικά μου επιτρεπόταν να πράξω.
Ευτυχώς, η οικογένειά μου δεν στάθηκε ποτέ εμπόδιο στην απόφασή μου να αφιερωθώ στη μουσική. Κι εγώ, από την πλευρά μου, συνειδητά και ελεύθερα, επέλεξα να παραμείνω στη Σικελία, γνωρίζοντας καλά τις δυσκολίες και τους περιορισμούς που συνεπάγεται η ζωή στον ιταλικό Νότο και, ιδιαίτερα, στο νησί μου. Εδώ και περίπου οκτώ χρόνια ζω στις Συρακούσες – μια πόλη μαγική, παγκοσμίως γνωστή. Και κάθε μέρα που περνά, νιώθω όλο και μεγαλύτερη περηφάνια που είμαι Σικελός.
Θυμάσαι τη στιγμή που κατάλαβες ότι η μουσική θα ήταν το μέσο έκφρασής σου; Υπάρχει κάποιο τραγούδι που σε καθόρισε;
Ναι, θυμάμαι απόλυτα εκείνη τη στιγμή! Συνέβη όταν επινοούσα μελωδίες μέσα στο κεφάλι μου· ήμουν παιδί — ίσως 12 ή 13 ετών — και ένιωθα μέσα μου να παίζει μια αληθινή ορχήστρα! Ύστερα, όταν έγινα δεκαοχτώ, ο θείος μου μού χάρισε μια κιθάρα για τα γενέθλιά μου, και τότε κατάλαβα πραγματικά πως όλες εκείνες οι μελωδίες που είχα φανταστεί μπορούσαν να βγουν προς τα έξω και να γίνουν μουσική.
Το πρώτο τραγούδι που έγραψα γεννήθηκε από έναν κύκλο συγχορδιών σε Ντο – την κλασική ακολουθία που χρησιμοποιείται συνήθως για να μάθει κανείς να παίζει κιθάρα. Ήμουν πάντα παθιασμένος με τη γραφή και την ποίηση, και πολύ πριν εμφανιστεί η μουσική στη ζωή μου, υπήρχε ήδη μέσα μου πολύ έντονα η ανάγκη για ποιητική σύνθεση.
Η σικελική διάλεκτος που χρησιμοποιείς φέρει ιστορία, μνήμη, προφορικότητα. Τι σημαίνει για σένα το να τη διατηρείς ζωντανή μέσα από τη μουσική;
Είμαι περήφανος για την αισθητική μου επιλογή να γράφω στίχους στη σικελική διάλεκτο που συνιστά μια αυθεντική, πλήρη γλώσσα – όχι διάλεκτος, όπως πολλοί λανθασμένα πιστεύουν. Μου αρέσει να τη χαρακτηρίζω ως «διεθνή γλώσσα», γιατί μέσα της κουβαλά τον πλούτο όλων των κατακτήσεων που γνώρισε το νησί μου ανά τους αιώνες. Στη σικελική διάλεκτο ζουν ακόμη πάρα πολλές λέξεις αραβικής, ισπανικής, γαλλικής και νορμανδικής προέλευσης. Είναι, αναμφίβολα, μια ευρωπαϊκή γλώσσα! Το να τραγουδώ σε αυτή τη γλώσσα είναι πράξη αγάπης, αλλά και αντίστασης απέναντι στην ισοπέδωση.
Διαπολιτισμικότητα και Μεσόγειος
Η ιδιαίτερη ένωση μεταξύ της σικελικής διαλέκτου και της λατινοαμερικανικής μουσικής είναι μια τολμηρή επιλογή. Τι σε ενέπνευσε να πειραματιστείς με αυτό το πολιτισμικό-μουσικό μείγμα;
Είναι μια επιλογή που δεν αφήνει περιθώρια συμβιβασμού και σίγουρα δεν αποσκοπεί στο mainstream. Η επιλογή αυτή γεννήθηκε από δύο βαθιά συναισθήματα: την αγάπη και το θάρρος. Αγάπη για τη Γη μου και τον ανεκτίμητο, χιλιετή πολιτισμό της· και θάρρος, για να μπορώ να την υπερασπιστώ απέναντι στη λαίλαπα της παγκοσμιοποίησης, που απειλεί κάθε πτυχή της καθημερινής μας ζωής – φυσικά και τη μουσική.
Πιστεύω πως η μουσική είναι το πιο άμεσο εργαλείο επικοινωνίας ιδανικών, ονείρων και σχεδίων με τον μεγαλύτερο δυνατό αριθμό ανθρώπων, στον μικρότερο δυνατό χρόνο.
Πιστεύεις ότι η μουσική είναι μια γλώσσα χωρίς σύνορα; Πώς αντιλαμβάνεσαι τη Μεσόγειο, όχι μόνο ως γεωγραφικό χώρο, αλλά και ως ηχητικό τοπίο;
Είναι πραγματικά ένα πανίσχυρο μέσο – γιατί η μουσική είναι, πρώτα απ’ όλα, δόνηση. Και ως τέτοια, αγγίζει τις πιο βαθιές χορδές των συναισθημάτων μας.
Για μένα, η Μεσόγειος είναι ιερός τόπος που οφείλουμε να προστατεύσουμε, ένα «ηχητικό τοπίο» – ένας χώρος όπου οι πολιτισμοί μπορούν να συναντηθούν, να συνυπάρξουν, να αναγνωρίσουν τόσο τις διαφορές όσο και τις ομοιότητές τους. Είναι λοιπόν πεδίο ανάπτυξης και ελπίδας για το μέλλον. Η Μεσόγειος είναι σταυροδρόμι πολιτισμών εδώ και αιώνες. Και η θάλασσά της κρατά ακόμη τα πιο όμορφα μυστικά της – κάτι που η αρχαιολογία, ενάλια και μη, αποδεικνύει ξανά και ξανά.
Οι Συρακούσες υπήρξαν σταυροδρόμι πολιτισμών: ελληνικού, ρωμαϊκού, αραβικού, ισπανικού. Ποια στοιχεία αυτών των πολιτισμών αντηχούν περισσότερο στη μουσική σου;
Στη μουσική μου, νιώθω πως κυριαρχεί κυρίως το αραβικό και το ισπανικό στοιχείο. Αυτές οι δύο πολιτισμικές παρουσίες – άλλοτε κυρίαρχες στη Σικελία – διαμορφώνουν και σήμερα την αισθητική μου.
Στα τραγούδια σου διακρίνεται μια βαθιά, σχεδόν μυθική νοσταλγία. Πιστεύεις ότι η μουσική μπορεί να ανασύρει λησμονημένες ταυτότητες;
Αυτό προσπαθώ να κάνω, στην ουσία. Μέσα από τα τραγούδια μου θέλω να φέρω στο φως – σαν αρχαιολόγος – την αλήθεια των λέξεων και τις μουσικές δονήσεις πολιτισμών που υπήρξαν αυτόχθονες στη Σικελία, αλλά πια έχουν χαθεί. Η μουσική μπορεί να γίνει το σμίλεμα αυτής της μνήμης. Ένα εργαλείο αποκάλυψης και αποκατάστασης.
Έχεις πει ότι η ελληνικότητα των Συρακουσών αποτελεί για σένα πηγή έμπνευσης. Πώς εκφράζεται αυτός ο δεσμός στους στίχους ή στο μουσικό σου ύφος;
Οι Συρακούσες και η Αθήνα έχουν, κατά κάποιον τρόπο, τον ίδιο γενετικό κώδικα. Οι Συρακούσες είναι κόρη της Αθήνας – ιδρύθηκαν απευθείας από αυτήν. Μέσα στους στίχους μου αναγνωρίζεται ο Μύθος. Αυτή η ποιητική λαχτάρα, ελπίζω, να αναδύεται καθαρά μέσα από τα τραγούδια μου. Το οφείλω, νομίζω, στις σπουδές μου πάνω στον Ελληνικό Μύθο, στη φιλολογική μου παιδεία, αλλά και – φυσικά – στο γεγονός ότι στις Συρακούσες η ελληνικότητα είναι κάτι που αναπνέεις. Υπήρχε πάντα. Και συνεχίζει να υπάρχει.
Αν σου ζητούσαν να μελοποιήσεις έναν αρχαίο ελληνικό ύμνο ή έναν στίχο από την Οδύσσεια, τι θα επέλεγες και γιατί;
Χωρίς αμφιβολία, θα επέλεγα τους στίχους που περιγράφουν τις εντυπώσεις του Οδυσσέα από τους τόπους που συνάντησε στο ταξίδι του – και, για προφανείς λόγους, ιδίως από την Τρινακρία (Σικελία), το νησί του Ήλιου.
Πώς αντιδρά το κοινό όταν ακούει ένα λατινοαμερικάνικο τραγούδι με σικελικό στίχο και ατμόσφαιρες που θυμίζουν ελληνικούς μύθους;
Το μουσικό μου εγχείρημα, ένα EP τεσσάρων κομματιών με τίτλο SicuLatina, αγκαλιάστηκε με μεγάλο ενδιαφέρον από το κοινό αλλά και τους επαγγελματίες του χώρου. Όλοι τόνισαν την πρωτοτυπία και την απουσία στυλιστικών επιρροών. Τα τραγούδια διατηρούν μια αίσθηση αυθορμητισμού και φυσικής ροής, παρόλο που πρόκειται για μια απαιτητική και φιλόδοξη πειραματική πρόταση και αυτό είναι για μένα μεγάλη τιμή.
Στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου AmiCorti με τον Καθηγητή Φιλοσοφίας Ευάγγελο Πρωτοπαπαδάκη, τον μεξικανό ηθοποιό Victot Gonzales, την Επικοινωνιολόγο και Ακαδημαϊκή Ερευνήτρια Βιοηθικής, Βϊκυ Μπαφατάκη
ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΤΙΑ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ
Σήμερα, σε μια εποχή όπου η παγκοσμιοποίηση τείνει να εξομοιώσει τους πολιτισμούς, ποιον ρόλο μπορεί να παίξει η μουσική στη διατήρηση της πολιτισμικής ποικιλομορφίας;
Όπως είπα προηγουμένως μιλώντας για την παγκοσμιοποίηση, η μουσική – όπως και κάθε μορφή τέχνης – μπορεί να αποτελέσει όχημα διατήρησης της παράδοσης, χωρίς να αγνοεί την ανάγκη για καινοτομία και εξερεύνηση. Αυτό προσπάθησα να πετύχω μέσα από το μουσικό μου εγχείρημα μου.
Ποιο είναι το επόμενο καλλιτεχνικό σου βήμα; Έχεις προγραμματίσει νέες συνεργασίες ή δισκογραφικές κυκλοφορίες;
Το τέταρτο και τελευταίο μου single, που θα ολοκληρώσει το πρώτο μου EP με τίτλο SicuLatina, θα κυκλοφορήσει στις 18 Ιουλίου 2025 και θα είναι διαθέσιμο σε όλες τις ψηφιακές πλατφόρμες παγκοσμίως. Προς το παρόν δεν έχω σχέδια για το μέλλον. Θέλω πρώτα να κλείσει αυτός ο κύκλος που ήδη μου έχει προσφέρει πολλές συγκινήσεις.
Αν σου ζητούσα να αφιερώσεις ένα τραγούδι στην ελληνική ψυχή των Συρακουσών, τι τίτλο θα του έδινες και ποιο θα ήταν το ρεφρέν του;
Το τραγούδι που θα έγραφα θα είχε τίτλο Ιθάκη.
Στο έργο του Ομήρου, η Ιθάκη δεν είναι απλώς ένα νησί – είναι το κέντρο του κόσμου του Οδυσσέα, ο τόπος στον οποίο ποθεί να επιστρέψει και που συμβολίζει τη βαθιά του σύνδεση με την πατρίδα. Η Ιθάκη, λοιπόν, ως σύμβολο ένωσης και δεσμού ανάμεσα στον ταξιδιώτη και τις ρίζες του.
Το ρεφρέν θα μπορούσε να λέει:
«Να γυρίσω σε σένα, σαν να ξαναγυρίζω στη ζωή και στην αγάπη.»
