Το ταξίδι της ανθρώπινης ζωής αρχίζει με μια ανάσα που γίνεται κλάμα και ολοκληρώνεται με μια ανάσα που μετατρέπεται σε αναστεναγμό. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο στιγμές, η αναπνοή συνοδεύει κάθε έκφανση της ύπαρξης. Γίνεται φωνή και ομιλία, γέλιο και δάκρυ, κραυγή πόνου ή ανακούφισης, αλλά και σιωπηλή εισπνοή ουσιών που, άλλοτε συνειδητά και άλλοτε ασυνείδητα, επιβαρύνουν το σώμα και το πνεύμα.
Δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια η λέξη καπνός συνδέεται ετυμολογικά με την πράξη της αναπνοής. Σύμφωνα με το Ετυμολογικό Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής του Ευάγγελου Μαντουλίδη, προέρχεται από το αρχαίο ρήμα καπύω, που σημαίνει εκπνέω. Η γλωσσική αυτή ρίζα υποδηλώνει ότι η σχέση του ανθρώπου με τον καπνό είναι άρρηκτα δεμένη με την αναπνευστική λειτουργία, δηλαδή με τον ίδιο τον πυρήνα της ζωής.
Πότε, πού και γιατί ξεκίνησε η συνήθεια του καπνίσματος δεν μπορεί να απαντηθεί με απόλυτη βεβαιότητα. Οι απαντήσεις αντλούνται από ιστορικές καταγραφές και προφορικές παραδόσεις λαών. Η ιστορία του καπνού, του λεγόμενου «ιερού φυτού», χάνεται στα βάθη των αιώνων. Στους γηγενείς πληθυσμούς της αμερικανικής ηπείρου περιβάλλεται από μυθικές διηγήσεις και τελετουργικές πρακτικές, ενώ αργότερα γίνεται γνωστός σε ολόκληρο τον κόσμο, αποδιδόμενος με ευεργετικές ιδιότητες και πολλαπλές χρήσεις. Η κοινωνική αποδοχή του καπνού μεταβάλλεται διαχρονικά, ανάλογα με τη νοοτροπία, τις αξίες και τη συγκυριακή σκοπιμότητα κάθε εποχής. Δεν είναι τυχαίο ότι η ύπαρξή του συνδέθηκε ιστορικά με την ανακάλυψη μιας ολόκληρης ηπείρου, της Αμερικής.
Ο αναγνώστης του βιβλίου θα περιηγηθεί στην ιστορία του καπνίσματος, στην κοινωνική και θρησκευτική του σημασία για τους ιθαγενείς πληθυσμούς της Αμερικής, αλλά και στη μετάβασή του σε ένα μαζικό, εμπορευματοποιημένο προϊόν. Θα γνωρίσει τη φυσιολογία της αναπνοής, τη χημική σύσταση της νικοτίνης και την επίδρασή της στους εγκεφαλικούς νικοτινικούς υποδοχείς, τις ουσίες που περιέχονται στον καπνό και εκείνες που εκλύονται κατά το ενεργητικό και παθητικό κάπνισμα. Παράλληλα, θα εξεταστούν οι παθήσεις που σχετίζονται με το κάπνισμα και ο ρόλος της βιομηχανικής παραγωγής των τσιγάρων και των καπνοβιομηχανιών στην εδραίωση του καπνίσματος ως κοινωνικά αποδεκτής συνήθειας, καθώς και στη σταδιακή καθιέρωση της γυναικείας καπνιστικής συμπεριφοράς.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη φυσιοπαθολογία του εθισμού και στην εμπλοκή της συναισθηματικής νοημοσύνης τόσο στη διαδικασία του καπνίσματος όσο και στη διαδικασία διακοπής του. Αναλύονται οι μέθοδοι διακοπής καπνίσματος και τα ερωτήματα που τις συνοδεύουν, γιατί κάποιοι άνθρωποι καταφέρνουν να σταματήσουν και άλλοι όχι. Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει ότι το κάπνισμα δεν είναι απλώς μια κακή συνήθεια, αλλά μια σύνθετη συμπεριφορά που επηρεάζει την ανθρώπινη ψυχολογία, το σώμα, τη δημόσια υγεία και, ευρύτερα, το περιβάλλον και την Κλιματική Αλλαγή.
Στο πλαίσιο αυτό εισάγεται η έννοια της Χρυσής Τομής, όχι ως μαθηματικό σχήμα, αλλά ως φιλοσοφικό και υπαρξιακό μέτρο. Η ύπαρξη ή η απουσία της επηρεάζει τις ανθρώπινες σκέψεις, ενέργειες και αποφάσεις. Όπως υπογράμμισε ο Αριστοτέλης, είμαστε οι συνήθειές μας. Η αλλαγή, επομένως, δεν είναι στιγμιαία πράξη, αλλά αποτέλεσμα συνειδητής επιλογής και εσωτερικής ισορροπίας.
Σε αυτή την πορεία, το απόφθεγμα ζωής του Νίκου Καζαντζάκη μετασχηματίζεται. Από το «δεν πιστεύω τίποτα, δεν ελπίζω τίποτα, είμαι ελεύθερος», ο άνθρωπος καλείται να περάσει στο «πιστεύω στις εσωτερικές μου δυνάμεις, ελπίζω στη μελλοντική συνειδητοποίηση και αλλαγή μου, είμαι ελεύθερος». Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, ως σκεπτόμενο όργανο, μπορεί να οδηγήσει τόσο στο καλό όσο και στο κακό. Η ενσυναίσθηση και η Παιδεία είναι εκείνες που τον καθοδηγούν από την τυχαιότητα των αποφάσεων της στιγμής στην ορθολογικά επωφελή επιλογή, μέσα από τις διαδρομές της συνειδητής και της υποσυνείδητης βούλησης.
Ένα είναι βέβαιο. Μετά το τέλος της ανάγνωσης, ο αναγνώστης δεν θα έχει απλώς πληροφορηθεί. Θα έχει κατανοήσει. Και αυτή η κατανόηση μπορεί να αποτελέσει το προσωπικό του εφαλτήριο για τη διακοπή της καπνιστικής συνήθειας και την επανασύνδεση με την πιο θεμελιώδη πράξη ζωής, την ελεύθερη και συνειδητή ανάσα.
