Ο διακεκριμένος Έλληνας καθηγητής Χειρουργικής και Ιστορίας της Ιατρικής Στέφανος Ι. Γερουλάνος διερευνά την προέλευση και τη χρονολόγηση ενός από τα σημαντικότερα έργα της βυζαντινής τέχνης, συνδέοντας την ιστορική έρευνα με την ιατρική επιστήμη και αναδεικνύοντας τη σχέση του με την αυτοκρατορική δυναστεία των Κομνηνών.
Pala d’Oro στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου στη Βενετία,
Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα συμβολή στη μελέτη της βυζαντινής ιστορίας και τέχνης αποτελεί το βιβλίο του καθηγητή Στέφανου Ι. Γερουλάνου, με τίτλο Dating the Upper Part of the Pala d’Oro di San Marco: A Medico-Historical Approach («Η χρονολόγηση του ανώτερου τμήματος της Pala d’Oro του Αγίου Μάρκου: Μια ιατροϊστορική προσέγγιση»), το οποίο κυκλοφόρησε το 2022 από τις εκδόσεις Ευρασία, με την αναφορά του Pauline Art Foundation.
Πρόκειται για μια εξειδικευμένη ιστορική μελέτη, στην οποία ο συγγραφέας επιχειρεί να επανεξετάσει τη χρονολόγηση και την αρχική προέλευση του ανώτερου τμήματος της περίφημης Pala d’Oro, αξιοποιώντας μια διεπιστημονική προσέγγιση που συνδυάζει την ιστορική διερεύνηση με την ιατρική γνώση.
Η Pala d’Oro, ένα αριστούργημα της βυζαντινής τέχνης
Η Pala d’Oro, η περίφημη Χρυσή Αγία Τράπεζα, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα δημιουργήματα της βυζαντινής χρυσοχοΐας και της μεσαιωνικής εκκλησιαστικής τέχνης. Βρίσκεται στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου στη Βενετία και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της καλλιτεχνικής και πολιτισμικής αλληλεπίδρασης μεταξύ της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και της Βενετικής Δημοκρατίας.
Το εντυπωσιακό έργο, διαστάσεων περίπου 3,34 επί 2,12 μέτρων, αποτελείται από πολύτιμα μεταλλικά στοιχεία, περίτεχνα βυζαντινά σμάλτα και πλήθος πολύτιμων λίθων. Η διαμόρφωσή του πραγματοποιήθηκε σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους, ενώ η σημερινή του μορφή αποτυπώνει διαδοχικές φάσεις κατασκευής και μεταγενέστερων επεμβάσεων.
Ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το ανώτερο τμήμα του έργου, το οποίο έχει συνδεθεί με την Κωνσταντινούπολη και τη βυζαντινή καλλιτεχνική παράδοση. Η προέλευση και η ακριβής χρονολόγησή του αποτελούν αντικείμενο επιστημονικής διερεύνησης.
Η ιστορική υπόθεση του Στέφανου Γερουλάνου
Στο βιβλίο του, ο καθηγητής Γερουλάνος διατυπώνει την άποψη ότι το ανώτερο τμήμα της Pala d’Oro συνδέεται άμεσα με τον βυζαντινό αυτοκράτορα Ιωάννη Β΄ Κομνηνό (1087 έως 1143) και τη σύζυγό του, αυτοκράτειρα Πιρόσκα Ειρήνη της Ουγγαρίας, οι οποίοι υπήρξαν ιδρυτές της περίφημης Μονής του Παντοκράτορος στην Κωνσταντινούπολη.
Σύμφωνα με την ερμηνεία που παρουσιάζεται στην έκδοση, το συγκεκριμένο τμήμα του έργου ενδέχεται να δημιουργήθηκε ως αυτοκρατορικό ανάθημα, συνδεδεμένο με μια ιδιαίτερη ευχή ή παράκληση των δωρητών του.
Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η κατασκευή του άρχισε λίγο πριν από το 1134 και ολοκληρώθηκε λίγο μετά το 1136, προτείνοντας έτσι μια συγκεκριμένη χρονολόγηση που τοποθετεί τη δημιουργία του στο πρώτο μισό του 12ου αιώνα.
Η προσέγγιση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς επιχειρεί να συνδέσει το έργο με συγκεκριμένα ιστορικά πρόσωπα, γεγονότα και θρησκευτικές πρακτικές της βυζαντινής αυτοκρατορικής αυλής.
Η σχέση του ανώτερου διαζώματος της Pala d’Oro με τη Μονή Παντοκράτορος έχει αναφερθεί και στην ιστορική παρουσίαση του έργου από τη Βασιλική του Αγίου Μάρκου. Ωστόσο, η ειδικότερη ταύτιση των αυτοκρατορικών χορηγών, η ερμηνεία του αναθήματος και η προτεινόμενη χρονολόγηση αποτελούν επιμέρους θέσεις της μελέτης του Γερουλάνου, οι οποίες πρέπει να διακρίνονται από τα ήδη τεκμηριωμένα ιστορικά δεδομένα.
Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, από το επάνω κεντρικό τμήμα της περίφημης Pala d’Oro, στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου στη Βενετία.
Η ιατροϊστορική προσέγγιση ως εργαλείο ιστορικής έρευνας
Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του βιβλίου αποτελεί η επιλογή μιας ιατροϊστορικής προσέγγισης, όπως άλλωστε υποδηλώνει και ο υπότιτλός του.
Η επιστημονική διαδρομή του συγγραφέα στην Ιατρική και στην Ιστορία της Ιατρικής δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μια διαφορετική ερμηνευτική ματιά σε ένα έργο που έχει μελετηθεί κυρίως από ιστορικούς, βυζαντινολόγους και ιστορικούς της τέχνης.
Η μελέτη αναδεικνύει τις δυνατότητες της διεπιστημονικής έρευνας, καθώς η εξέταση ιστορικών τεκμηρίων μέσα από διαφορετικά επιστημονικά πεδία μπορεί να συμβάλει στη διατύπωση νέων ερωτημάτων και στην επανεκτίμηση παλαιότερων ερμηνειών.
Παράλληλα, υπενθυμίζει ότι η ιστορία της Ιατρικής δεν περιορίζεται στην εξέλιξη των θεραπευτικών πρακτικών, αλλά συνδέεται με την ευρύτερη ιστορία των κοινωνιών, των πολιτισμών, των θρησκευτικών αντιλήψεων και των ανθρώπινων εμπειριών.
Στέφανος Ι. Γερουλάνος, μια σημαντική επιστημονική διαδρομή
Ο Στέφανος Ι. Γερουλάνος συγκαταλέγεται στους διακεκριμένους Έλληνες ιατρούς και πανεπιστημιακούς, με πολυετή παρουσία στην κλινική Ιατρική, στη χειρουργική επιστήμη και στην ιστορική έρευνα.
Γεννήθηκε το 1940 και σπούδασε Ιατρική στη Ζυρίχη, στο Παρίσι και στη Βιέννη, ολοκληρώνοντας τις σπουδές του το 1965. Η επιστημονική του σταδιοδρομία συνδέθηκε ιδιαίτερα με την Ελβετία, όπου δραστηριοποιήθηκε στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Ζυρίχης και ανέλαβε σημαντικές ακαδημαϊκές και διοικητικές ευθύνες.
Από το 1977 έως το 1993 διετέλεσε διευθυντής της Χειρουργικής Μονάδας Εντατικής Θεραπείας στη Ζυρίχη, ενώ το 1988 εξελέγη καθηγητής Χειρουργικής.
Στην Ελλάδα συνδέθηκε με το Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο, όπου διετέλεσε πρώτος Διευθυντής της Ιατρικής Υπηρεσίας από το 1993 έως το 1997 και διευθυντής Μονάδας Εντατικής Θεραπείας από το 1993 έως το 2010.
Παράλληλα, υπηρέτησε ως καθηγητής Ιστορίας της Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων από το 1997 έως το 2005, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη της σχετικής επιστημονικής έρευνας και στη διατήρηση της ιστορικής ιατρικής κληρονομιάς.
Από το 2005 έως το 2016 διετέλεσε πρόεδρος του Διεθνούς Ιπποκρατείου Ιδρύματος Κω, ενός θεσμού που συνδέεται με την ανάδειξη της ιπποκρατικής παράδοσης και της ιστορικής συμβολής της ελληνικής Ιατρικής.
Η επιστημονική του δραστηριότητα περιλαμβάνει επίσης συγγραφικό έργο, διαλέξεις, συμμετοχή σε επιστημονικούς φορείς και πρωτοβουλίες που αφορούν την ιστορία της Ιατρικής και τη διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η ιστορία της Ιατρικής και η πολιτιστική κληρονομιά
Η ερευνητική δραστηριότητα του Στέφανου Γερουλάνου εκτείνεται πέρα από τα όρια της κλινικής ιατρικής πρακτικής.
Η ενασχόλησή του με την ιστορία των επιστημών, την αρχαία ελληνική Ιατρική, την ιπποκρατική παράδοση και την ιστορική τεκμηρίωση αναδεικνύει μια ευρύτερη αντίληψη για τη σχέση επιστήμης και πολιτισμού.
Στο συγγραφικό του έργο περιλαμβάνονται μελέτες σχετικές με την ιστορία της χειρουργικής, την αντιμετώπιση του τραύματος στην αρχαιότητα και την εξέλιξη της ιατρικής γνώσης.
Η μελέτη για την Pala d’Oro αποτελεί μια χαρακτηριστική έκφραση αυτού του διεπιστημονικού ενδιαφέροντος, μεταφέροντας την ερευνητική του δραστηριότητα στο πεδίο της βυζαντινής ιστορίας και της εκκλησιαστικής τέχνης.
Μια διαφορετική ματιά στη βυζαντινή ιστορία
Το Dating the Upper Part of the Pala d’Oro di San Marco: A Medico-Historical Approach αποτελεί μια ενδιαφέρουσα συμβολή στον επιστημονικό διάλογο για την προέλευση και τη χρονολόγηση ενός εμβληματικού έργου της βυζαντινής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η αξία της μελέτης εντοπίζεται κυρίως στην προσπάθεια σύνδεσης της ιστορικής τεκμηρίωσης με μια διαφορετική επιστημονική οπτική, καθώς και στη διατύπωση μιας συγκεκριμένης ερμηνευτικής πρότασης για την αυτοκρατορική προέλευση του ανώτερου τμήματος της Pala d’Oro.
Πέρα από τα ειδικότερα συμπεράσματά της, η έκδοση αναδεικνύει τη σημασία της διεπιστημονικότητας στην ιστορική έρευνα και τη δυνατότητα επανεξέτασης σημαντικών τεκμηρίων του παρελθόντος μέσα από τη συνάντηση διαφορετικών επιστημονικών παραδόσεων.
Μέσα από το έργο αυτό, ο καθηγητής Στέφανος Ι. Γερουλάνος προσθέτει μία ακόμη πτυχή στην πολυετή επιστημονική και συγγραφική του δραστηριότητα, αναδεικνύοντας τους διαχρονικούς δεσμούς της Ιατρικής, της Ιστορίας και του Πολιτισμού.
από τη Βίκυ Μπαφατάκη
