Γράφει η Βίκυ Μπαφατάκη, PhDc Βιοηθικής στην Ιατρική Σχολή του ΔΠΘ και Ακαδημαϊκή Ερευνήτρια στο ΕΕΦ, του τμήματος Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ
Ο ν. 4958/2022 όρισε τα 54 έτη ως ανώτατο όριο για την πρόσβαση των γυναικών στην ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, με σκοπό την προστασία της μητέρας και του παιδιού. Τι συμβαίνει όμως όταν μια σοβαρή ασθένεια ή ένα βαρύ πένθος εμφανίζεται λίγο πριν από αυτό;
Ο νομοθέτης του 2022 αύξησε το ηλικιακό όριο από τα 50 στα 54 έτη και το προσδιόρισε με ακρίβεια ημέρας, ως «54 έτη και 0 ημέρες». Από τα 50 έτη και μία ημέρα έως το όριο αυτό, η θεραπεία επιτρέπεται μόνο με ειδική άδεια της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής. Η άδεια χορηγείται μετά από γνωματεύσεις γυναικολόγου, καρδιολόγου ή παθολόγου και ιατρού που εκτιμά τους μαστούς. Ισχύει για ένα έτος, πάντοτε όμως έως τα 54, με κρίσιμη ημερομηνία την ημέρα της εμβρυομεταφοράς. Πέραν αυτού, ο νόμος δεν προβλέπει καμία εξαίρεση.
Τα επιχειρήματα υπέρ του ορίου
Το πρώτο επιχείρημα αφορά στην υγεία της γυναίκας. Σύμφωνα με συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2022, μετά τα 50 ο κίνδυνος μητρικού θανάτου και ενδομήτριου θανάτου του εμβρύου αυξάνεται σημαντικά, αν και οι μελέτες για αυτή την ηλικία είναι λίγες. Το δεύτερο αφορά στο βέλτιστο συμφέρον του παιδιού. Ένα παιδί που γεννιέται όταν η μητέρα του είναι 54 ετών θα μοιραστεί πιθανότατα μαζί της λιγότερα χρόνια και ενδέχεται να αναλάβει νωρίς τη φροντίδα της. Υπό αυτό το πρίσμα, το όριο δεν εκφράζει κρίση για τη γυναίκα, αλλά μέριμνα για εκείνον που δεν μπορεί ακόμη να εκφράσει τη βούλησή του.
Αναπαραγωγική αυτονομία και έμφυλη ασυμμετρία
Απέναντι σε αυτά ορθώνεται η αναπαραγωγική αυτονομία, ήτοι το δικαίωμα κάθε προσώπου να αποφασίζει το ίδιο αν, πότε και πώς θα αποκτήσει παιδί. Η απόφαση αυτή ανήκει στον πυρήνα της ιδιωτικής ζωής, και κάθε περιορισμός της οφείλει να στηρίζεται σε ισχυρή αιτιολόγηση. Ένας σταθερός αριθμός, εξάλλου, αγνοεί ότι δύο γυναίκες της ίδιας ηλικίας μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετική υγεία.
Ακόμη πιο έντονη είναι η έμφυλη ασυμμετρία. Ο νόμος θέτει αριθμητικό όριο μόνο για τη γυναίκα, ενώ για τον άνδρα αρκείται στην αόριστη «ηλικία φυσικής ικανότητας αναπαραγωγής». Όταν μια γυναίκα πλησιάζει τα 54, το ερώτημα αν είναι «πολύ μεγάλη» τίθεται αυτονόητα. Όταν ένας άνδρας αποφασίζει να γίνει πατέρας στα 60, κανείς δεν τον ρωτά πόσα χρόνια θα ζήσει δίπλα στο παιδί του ή αν εκείνο θα χρειαστεί νωρίς να τον φροντίσει. Κι όμως, μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2012 στο περιοδικό Nature έδειξε ότι οι νέες γενετικές μεταλλάξεις που μεταβιβάζει ο πατέρας στο παιδί αυξάνονται με την ηλικία του. Το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού δεν μπορεί να επικαλείται μόνο όταν η απόφαση ανήκει σε γυναίκα. Ένα αυστηρό όριο, τέλος, δεν εξαλείφει την επιθυμία για παιδί, αλλά μπορεί να τη στρέψει σε κλινικές του εξωτερικού, εκτός του ελέγχου της Εθνικής Αρχής.
Όταν η ασθένεια παγώνει τον χρόνο
Μια γυναίκα που διαγιγνώσκεται με καρκίνο λίγο πριν από τα 50 μπορεί να κρυοσυντηρήσει ωάρια ή έμβρυα, οφείλει όμως πρώτα να ολοκληρώσει τη θεραπεία της, και συχνά οι ιατροί της συστήνουν αναμονή πριν από μια εγκυμοσύνη. Το ίδιο μπορεί να συμβεί με ένα αυτοάνοσο νόσημα σε έξαρση, που απαιτεί φάρμακα ασύμβατα με την κύηση. Η ασθένεια δεν ακυρώνει την επιθυμία για παιδί. Την αναστέλλει, ενώ ο χρόνος του νόμου εξακολουθεί να τρέχει.
Το πένθος και ο χρόνος της απόφασης
Η περίπτωση της Χριστίνας Ράπτη-Τζελέπη φωτίζει μια άλλη όψη του ίδιου προβλήματος. Το 2004 απέκτησε με εξωσωματική γονιμοποίηση έναν γιο, ενώ έμβρυα από την ίδια θεραπεία παρέμειναν κρυοσυντηρημένα. Τον Οκτώβριο του 2025 ο 21χρονος γιος της σκοτώθηκε σε τροχαίο. Δύο μήνες αργότερα, στις 23 Δεκεμβρίου, έγινε η εμβρυομεταφορά και το 2026 γεννήθηκε η κόρη της. Ο σύζυγός της δήλωσε δημόσια ότι η γυναίκα του κάλυψε τα όρια «οριακά» και ζήτησε την αναθεώρησή τους.
Η απόφαση ελήφθη στην καρδιά του οξέος πένθους. Η έρευνα για το πένθος δείχνει ότι ο οξύς πόνος κορυφώνεται συνήθως τους πρώτους έξι μήνες, ενώ η απώλεια ενσωματώνεται στη ζωή του πενθούντος περίπου μεταξύ έκτου και δωδέκατου μήνα. Αντίστοιχα, η Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία ονομάζει «παρατεταμένο πένθος» το πένθος που δεν υποχωρεί με τον χρόνο και δυσκολεύει τον άνθρωπο να επιστρέψει στην καθημερινή του ζωή. Για να το θεωρήσει ψυχική διαταραχή σε ενήλικα, απαιτεί να έχουν περάσει τουλάχιστον δώδεκα μήνες από τον θάνατο. Με άλλα λόγια, ο έντονος πόνος του πρώτου έτους δεν θεωρείται από μόνος του διαταραχή, αλλά αναμενόμενη αντίδραση στην απώλεια. Ο κίνδυνος να γίνει το πένθος παρατεταμένο είναι μεγαλύτερος όταν ο θάνατος είναι αιφνίδιος ή τραυματικός. Για τη μεταθανάτια αναπαραγωγή, μια διαφορετική αλλά συγγενική περίπτωση, η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας (ESHRE) συστήνει ελάχιστη αναμονή ενός έτους πριν από τη θεραπεία. Το όριο των 54, αντιθέτως, μπορεί να ωθήσει μια γυναίκα να αποφασίσει μέσα στους πρώτους μήνες της απώλειας.
Εξαιρέσεις με απόφαση της Εθνικής Αρχής
Η λύση δεν βρίσκεται στην κατάργηση του ορίου, αλλά στη θέσπιση αυστηρά οριοθετημένων εξαιρέσεων για καταστάσεις που σήμερα δεν προβλέπονται. Ο νομοθέτης θα μπορούσε να επιτρέψει στην Εθνική Αρχή να χορηγεί, κατ’ εξαίρεση και με ειδικά αιτιολογημένη απόφαση, περιορισμένη χρονικά παράταση σε τέσσερις περιπτώσεις. Πρώτον, όταν σοβαρή νόσος, όπως ο καρκίνος ή ένα αυτοάνοσο νόσημα, εκδηλώθηκε πριν από τα 54 και εμπόδισε αποδεδειγμένα τη θεραπεία. Δεύτερον, όταν ο θάνατος παιδιού ή συντρόφου λίγο πριν από το όριο θα υποχρέωνε τη γυναίκα να αποφασίσει μέσα στο πένθος. Τρίτον, όταν υπάρχουν κρυοσυντηρημένα έμβρυα ή ωάρια από παλαιότερο οικογενειακό σχέδιο. Τέταρτον, όταν η θεραπεία καθυστέρησε για λόγους που δεν οφείλονται στη γυναίκα, όπως μια χρονοβόρα δικαστική διαδικασία. Σε κάθε περίπτωση απαιτούνται πλήρης ιατρική εκτίμηση, ψυχολογική συμβουλευτική και σαφές ανώτατο χρονικό όριο, ώστε η εξαίρεση να μη μετατραπεί σε κανόνα.
Ένα ηλικιακό όριο είναι αναγκαίο, γιατί προστατεύει τη γυναίκα και το παιδί που θα γεννηθεί. Ένα όριο χωρίς καμία εξαίρεση, όμως, αφήνει απροστάτευτες τις γυναίκες που δεν καθυστέρησαν από επιλογή, αλλά επειδή μια ασθένεια ή μια απώλεια ανέστειλε το σχέδιό τους να αποκτήσουν παιδί. Ο νόμος μπορεί να διατηρήσει τον αριθμό. Οφείλει όμως να αναγνωρίζει ότι πίσω από κάθε αίτηση υπάρχει μια ζωή που δεν μετριέται μόνο σε έτη.
Πηγές
American Psychiatric Association (2022) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th edn, text revision (DSM-5-TR). Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing.
ESHRE Task Force on Ethics and Law, Pennings, G., de Wert, G., Shenfield, F., Cohen, J., Devroey, P. and Tarlatzis, B. (2006) ‘ESHRE Task Force on Ethics and Law 11: Posthumous assisted reproduction’, Human Reproduction, 21(12), pp. 3050-3053. doi:10.1093/humrep/del287
Kong, A. et al. (2012) ‘Rate of de novo mutations and the importance of father’s age to disease risk’, Nature, 488(7412), pp. 471-475. doi:10.1038/nature11396
Saccone, G. et al. (2022) ‘Maternal and perinatal complications according to maternal age: A systematic review and meta-analysis’, International Journal of Gynecology & Obstetrics, 159(1), pp. 43-55. doi:10.1002/ijgo.14100
Szuhany, K.L., Malgaroli, M., Miron, C.D. and Simon, N.M. (2021) ‘Prolonged grief disorder: Course, diagnosis, assessment, and treatment’, Focus, 19(2), pp. 161-172. doi:10.1176/appi.focus.20200052
Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής (2022) Οδηγία σχετικά με την προσαύξηση του ηλικιακού ορίου του Ν. 4958/2022. Διαθέσιμο στο https://eaiya.gov.gr/ανακοίνωση-1-8-2022/
News247 (2026) «Παγκόσμια πρώτη στην Αθήνα: Βρέφος γεννήθηκε από έμβρυο που ήταν 22 χρόνια σε κρυοσυντήρηση». Διαθέσιμο στο https://www.news247.gr/ygeia/pagkosmia-proti-stin-athina-vrefos-gennithike-apo-emviro-pou-itan-22-xronia-se-kriosintirisi/
Νόμος 3305/2005 (ΦΕΚ Α΄ 17/27.1.2005) «Εφαρμογή της Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής», άρθρο 4 παρ. 1, όπως ισχύει.
Νόμος 4958/2022 (ΦΕΚ Α΄ 142/21.7.2022) «Μεταρρυθμίσεις στην ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και άλλες επείγουσες ρυθμίσεις», άρθρο 3. Διαθέσιμο στο https://eaiya.gov.gr/wp-content/uploads/2022/09/Ν.-4958.2022.pdf
Διαβάστε εδώ ολόκληρο το αφιέρωμα Υγείας του CNN Greece
Πηγή: https://www.cnn.gr/ellada/story/562857/to-orio-ton-54-eton-otan-o-xronos-tou-nomou-synanta-ton-xrono-tis-zois





